Kasteel Schonauwen:
Midden in de moderne woonwijk Schonauwen staat een markante ronde toren die direct de aandacht trekt. Veel inwoners kennen hem als “het torentje van Schonauwen”, maar achter deze eeuwenoude muren gaat een bijzonder verhaal schuil. Kasteel Schonauwen behoort tot de oudste nog bestaande bouwwerken van de gemeente Houten en vertelt het verhaal van ridders, kloosterlingen, adellijke families, oorlogen, restauraties en zelfs een mysterieuze grafkelder.
Van kloosterboerderij naar versterkt huis
De geschiedenis van Schonauwen begint al in de dertiende eeuw. Rond 1240 bevond zich op deze plek een boerderij die hoorde bij de Norbertijnerabdij van Mariënweerd bij Beesd. In 1261 wordt Schonauwen voor het eerst officieel genoemd in documenten waarin de bezittingen van de abdij worden bevestigd. De boerderij lag strategisch in het ontginningsgebied van Vuylcop, een gebied dat in die tijd volop werd ontwikkeld.
Aan het begin van de veertiende eeuw veranderde de eenvoudige boerderij in een versterkt huis. Rond 1305 werd een achthoekige woontoren gebouwd en kreeg het huis definitief de naam Schonauwen. Dankzij de gunstige ligging, tussen Culemborg en Utrecht, kreeg het kasteel een belangrijke bestuurlijke en militaire functie. Het vormde een vooruitgeschoven post van de heren van Culemborg richting het Sticht Utrecht.
Een indrukwekkende waterburcht
Aan het einde van de veertiende eeuw werd Schonauwen flink uitgebreid. De oorspronkelijke woontoren groeide uit tot een echte waterburcht. De huidige ronde toren, die nog altijd het beeld van Schonauwen bepaalt, dateert uit deze periode. Destijds was een ronde toren modern: kanonskogels en projectielen ketsten gemakkelijker af dan bij vierkante torens.
Het kasteel was indrukwekkend van omvang. Het hoofdgebouw stond midden in een brede gracht die op sommige plaatsen bijna veertig meter breed was. Via een brug bereikte men de voorburcht met dienstgebouwen en stallen, waarna een tweede brug toegang gaf tot het eigenlijke kasteel. Voor bezoekers was Schonauwen daarmee een imposante verschijning.
Oorlog en ridderhofstad
Zoals veel kastelen kende ook Schonauwen onrustige tijden. Tijdens de Gelderse Oorlogen werd het gebied rond Houten regelmatig geteisterd door plunderende legers. In december 1527 werd Schonauwen zelfs ingenomen door troepen uit Utrecht. Het is de enige keer dat in de geschiedenis expliciet melding wordt gemaakt van een bezetting van het kasteel. Enkele jaren later, in 1536, werd Schonauwen officieel erkend als ridderhofstad. Dat was een bijzondere status die was voorbehouden aan belangrijke adellijke huizen in de provincie Utrecht.
Later verloor het kasteel zijn militaire betekenis. De dikke muren bleven, maar Schonauwen ontwikkelde zich steeds meer tot een comfortabel buitenverblijf voor vooraanstaande families.
Bijzondere bewoners
Door de eeuwen heen kende Schonauwen een lange reeks eigenaren. Onder hen bevonden zich invloedrijke Utrechtse bestuurders, edellieden en militairen. Een van de bekendste bewoners was Jacob van Wassenaer Obdam, de beroemde luitenant-admiraal van Holland en Zeeland. Hij woonde in de zeventiende eeuw op Schonauwen totdat hij in 1665 omkwam tijdens de Zeeslag bij Lowestoft, toen zijn vlaggenschip Eendracht explodeerde.
Een bijzonder hoofdstuk uit de geschiedenis vormt de achttiende eeuw. Het kasteel werd toen bijna dertig jaar bewoond door een gemeenschap van Franse kartuizermonniken. Zij hadden Frankrijk verlaten vanwege religieuze spanningen en vonden op Schonauwen een rustige plek om hun kloosterleven voort te zetten. Zo veranderde het voormalige ridderkasteel tijdelijk in een plaats van stilte en bezinning.
De sloop van het kasteel
Het grootste keerpunt in de geschiedenis kwam aan het begin van de negentiende eeuw. Nadat de laatste adellijke bewoonster was overleden, werd Schonauwen in 1812 verkocht aan de Utrechtse koopman Hendrik Ravée. Al een jaar later liet hij vrijwel het hele kasteel afbreken.
Waarom? Waarschijnlijk speelde de in de Franse tijd ingevoerde belasting op deuren en ramen een belangrijke rol. Een groot kasteel met tientallen vensters was duur in onderhoud én belasting. Door vrijwel alles te slopen bleef alleen de ronde toren behouden. Daarmee verdween een van de grootste kastelen van de omgeving vrijwel volledig uit het landschap. (oudhouten.nl)
De mysterieuze grafkelder
Hendrik Ravée gebruikte Schonauwen als zomerverblijf. Op het terrein liet hij een grafkelder bouwen waarin hij na zijn overlijden werd begraven. Opmerkelijk genoeg bepaalde hij in zijn testament dat deze grafkelder nooit meer geopend mocht worden. Dat mysterieuze verzoek heeft ervoor gezorgd dat de grafkelder nog altijd tot de verbeelding spreekt. Over de inhoud doen verschillende verhalen de ronde, maar de wens van Ravée is altijd gerespecteerd. De grafkelder ligt nog steeds op het landgoed verborgen tussen het groen.
Van verval naar behoud
Gelukkig bleef de toren behouden. Eind negentiende eeuw liet de Engelse ondernemer Daniël George Bingham de toren restaureren en werd een nieuwe vleugel gebouwd in een romantische, neogotische stijl met kantelen. Ook werd het park opnieuw ingericht volgens de toen populaire Engelse landschapsstijl.
In de twintigste eeuw volgden opnieuw restauraties. Tijdens de Tweede Wereldoorlog bleef het kasteel wonder boven wonder vrijwel onbeschadigd, hoewel in de directe omgeving verschillende oorlogshandelingen plaatsvonden.
Aan het begin van deze eeuw ontstond een nieuw probleem. Door veranderingen in de grondwaterstand, mede als gevolg van de nieuwbouw van de wijk Schonauwen, begon de eeuwenoude toren langzaam scheef te zakken. Tijdens een omvangrijke restauratie in 2006 werd de fundering versterkt met heipalen en werd de toren gestabiliseerd. Dankzij deze ingreep kan dit bijzondere monument ook de komende generaties blijven vertellen over het verleden van Houten.
Een monument tussen oud en nieuw
Vandaag de dag vormt Kasteel Schonauwen een bijzonder contrast met de moderne woonwijk die zijn naam draagt. Waar ooit een indrukwekkende waterburcht stond met brede grachten, bruggen en woonvleugels, resteert nu de karakteristieke ronde toren. Toch vertelt juist dat ene overgebleven deel nog altijd een verhaal van ruim zevenhonderd jaar geschiedenis.
Wie langs de toren wandelt of fietst, kijkt niet alleen naar een oud gebouw, maar naar een tastbare herinnering aan het middeleeuwse Houten. Het is een plek waar geschiedenis, natuur en moderne woonomgeving samenkomen – een monument dat nog altijd laat zien hoe rijk de historie van Schonauwen en de gemeente Houten is.
Bronnen als u meer wil weten over het kasteeltje Schonauwen:
- Oud Houten – Kasteel Schonauwen
Uitgebreide beschrijving van de geschiedenis van het kasteel, de bouwfasen, bewoners, de sloop in 1813, restauraties en de eigenarenlijst.
https://www.oudhouten.nl/late-middeleeuwen/kastelen-in-houten/kasteel-schonauwen/ - Oud Houten – Kastelen in Houten
Achtergrondinformatie over de ontwikkeling van de kastelen in de gemeente Houten en de plaats van Schonauwen daarin.
https://www.oudhouten.nl/late-middeleeuwen/kastelen-in-houten/ - Dodenakkers.nl – De grafkelder op Schonauwen
Informatie over Hendrik Ravée, de aanleg van de grafkelder, de begrafenis en de bijzondere bepaling dat de grafkelder niet geopend mocht worden. - Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) – Rijksmonument Schonauwen (monumentnummer 22677)
Beschrijving van het rijksmonument, de bouwgeschiedenis en verwijzingen naar wetenschappelijke literatuur over het kasteel.
Aanbevolen literatuur
- B. Olde Meierink e.a., Kastelen en ridderhofsteden in Utrecht, Utrecht, 1995.
- W. Thoomes, De sloop van het kasteel Schonauwen in 1813, in: Het Kromme Rijngebied, jaargang 38, nr. 4 (2004).
- B. Olde Meierink, Kasteel Schonauwen bij Houten: een bouwkundige inspectie uit de 17de eeuw, Het Kromme Rijngebied, jaargang 29, nr. 2 (1995).
- C. Dekker, Het Kromme Rijngebied in de Middeleeuwen (1983), voor de vroege geschiedenis van Schonauwen.
